Paardencoaching in de wetenschap: een introductie


Wetenschap en paardencoaching

In dit artikel wordt een met wetenschap onderbouwde blik op paardencoaching geworpen. Paardencoaching dekt een brede waaier aan doelstellingen, doelgroepen en methodieken. Dit artikel is gericht op de gemeenschappelijke factor bij paardencoaching: de inzet van het paard. Er wordt uitgebreid ingegaan op de bijdrage die het paard kan leveren aan hulp- en dienstverlening. Aandacht wordt geschonken aan verschillende vormen van paardondersteunde hulp- en dienstverlening die vaak onder de noemer “paardencoaching” worden aangeboden. Afsluitend wordt ingegaan op de vraag of paardondersteunde hulp- en dienstverlening, waaronder paardencoaching, evidence-based is.

Aantal woorden: 2014, leesduur: 9-11 minuten

Eerste publicatiedatum: november 2017, laatste update: juli 2019

Wat is paardencoaching?

De term paardencoaching is een samentrekking van paardondersteunde coaching. Paardencoaching omvat het inzetten van paarden tijdens hulp- of dienstverleningssessies aan mensen met een hulpvraag. Hallberg (2018) definieert paardencoaching als “niet-therapeutische, op vaardigheden gerichte dienstverlening met een focus op het aanleren van levensvaardigheden, sociale vaardigheden, communicatieve vaardigheden, relationele vaardigheden of leiderschapsvaardigheden, waarbij persoonlijke groei en toename in zelfbewustzijn door interactie met het paard in de vorm van paardrijden en/of grondwerk centraal staat“. In Nederland houden professionals met een achtergrond in onder andere psychologie, coaching, onderwijs en alternatieve geneeswijzen zich bezig met paardencoaching. Paardencoaching kan gericht zijn op ontwikkeling van vaardigheden en persoonlijke groei, maar het wordt ook aangeboden als therapie bij psychische stoornissen of fysieke beperkingen (e.g., Knaapen, 2012; Kroesen, 2014; Rutgers, 2017; Van Leeuwen, 2015).

Het begrip paardencoaching

Vanwege de uiteenlopende doelgroepen, doelstellingen en methodieken die door paardencoaches worden bediend, is paardencoaching geen term waarover algemeen geldende uitspraken gedaan kunnen worden. Dit artikel richt zich daarom op de gemeenschappelijke factor bij paardencoaching: de inzet van het paard. Paardondersteunde hulp- en dienstverleningsvormen zijn gebaseerd op ervaringsgerichte methodieken, waarbij het contact tussen mens en paard wordt ingezet om doelstellingen van een hulpvrager te bereiken. De achtergrond van de betrokken professional bepaalt hoe de paardondersteunde sessies worden vormgegeven, aan welke doelstellingen gewerkt kan worden en op welke methodieken beroep kan worden gedaan (Hallberg, 2018; Latella & Abrams, 2015; Lentini & Knox, 2015; Trotter, 2012). Een systeemtherapeut zal bijvoorbeeld een gezin met het paard laten werken en op basis daarvan samen met de hulpvragers reflecteren op de gezinsdynamiek.

Waarom paarden?

Paarden hebben zich aangepast aan het leven als prooidier en vluchtdier. Het is van vitaal belang voor prooidieren om de omgeving aandachtig in de gaten te houden. Een grote sensitiviteit voor kuddegenoten en de omgeving levert paarden het vermogen op om snel te reageren op potentiële gevaren. Bij de eerste signalen van gevaar zal het paard, als vluchtdier, het gevaar proberen te ontwijken door te vluchten. De sensitieve alertheid benutten paarden ook in in de interactie met mensen (McCormick & McCormick, 1997; Hallberg, 2008). De gevoeligheid van het paard en de manier waarop paarden contact kunnen maken met mensen, maakt paarden bij uitstek geschikt om veranderprocessen te ondersteunen (Kendall et al., 2014; Johansen et al., 2014). In de wetenschappelijke literatuur zijn een aantal aannames terug te vinden over factoren die paarden bijdragen tijdens paardondersteunde sessies. Deze factoren zijn: ervaringsgericht leren; aangenaam therapeutisch klimaat; steun en comfort; metaforen; feedback en ontlokken van projectie.

horsemanship equine-assisted paardencoaching

Afbeelding 1: Waarom paarden in paardondersteunde hulp- en dienstverlening (paardencoaching)?

Ervaringsgericht leren

Werken met paarden levert een bijdrage aan het opdoen van leerervaringen (Latella & Abrams, 2015). In interactie met het paard ervaart de hulpvrager hoe zijn of haar gedachten, gevoelens en gedragspatronen de omgeving beïnvloeden. De hulpvrager wordt aangemoedigd te reflecteren op en oplossingen te zoeken voor de uitdagingen die in de interactie met het paard ontstaan. Deze ervaringsgerichte context levert een diepgaande leerervaring op (e.g., EAGALA, 2012, zoals beschreven in Notgrass en Pettinelli, 2015; Louhi-Lehtiö, 2012). 

Aangenaam therapeutisch klimaat

Aanwezigheid in de natuurrijke omgeving van het paard kan positieve emoties oproepen en stressreductie teweeg brengen (e.g. White & Heerwagen, 1998; Wilson, 1984). Daarnaast is werken met paarden voor veel hulpvragers een ontspannende activiteit. Hulpvragers waarbij traditionele vormen van behandeling of begeleiding onvoldoende hebben geholpen, lijken bijzonder gebaat bij de positieve interactie met het paard in zijn natuurrijke omgeving (Johansen et al., 2014). Paardondersteunde sessies worden door hulpvragers vaak als laagdrempeliger ervaren dan contact met een professional in een kantoorsetting (Trotter, 2008).

Steun en comfort 

Diverse auteurs (Kendall et al., 2014; Trotter, 2012; Westerman et al., 2012; Bachi, 2012; Melson & Fine, 2015) omschrijven de bijdrage die het paard levert aan de emotionele veiligheid van hulpvragers. Het paard is een bron van sociale steun en onvoorwaardelijke acceptatie. Doordat het paard niet oordeelt, faciliteert het paard de hulpvrager in expressie van gedachten en gevoelens, zonder dat er gevreesd hoeft te worden voor een afwijzing. Als bron van veilige fysieke aanraking levert het paard bovendien een unieke bijdrage aan hulpverleningsprocessen. De menselijke behoefte aan fysiek contact kan binnen reguliere behandelvormen lang niet altijd een plek krijgen, vanwege ethische en/of persoonlijke grenzen. Fysiek contact tussen hulpvrager en paard wordt daarentegen gemakkelijker geaccepteerd (Faa-Thompson, 2012; Johansen et al., 2014; Brandt; 2013).

Paardencoaching

Afbeelding 2: Het paard als bron van sociale steun.

Metaforen

Het contact tussen mens en paard is een bron van metaforen (Kendall et al., 2014; Brandt, 2013). Tijdens paardondersteunde sessies worden verbanden gelegd tussen de interactie en ervaring van de hulpvrager met het paard en gevoelens, gedachten en gedrag van de hulpvrager in het dagelijks leven. De hulpvrager reflecteert samen met de professional op de patronen die aan het licht komen in de paardondersteunde sessie (e.g., Notgrass & Pettineli, 2015; Kendall et al., 2014; Brandt, 2013).

Feedback

Paarden beschikken over een grote gevoeligheid voor lichaamstaal. De reacties van het paard op de gemoedstoestand en het handelen van de hulpvrager, geven de hulpvrager daardoor directe feedback. Deze feedback vergroot het zelfbewustzijn op het gebied van emoties, lichamelijke reacties en communicatie (Johansen et al., 2014; Lee et al., 2016).  Er kan bovendien met de opgedane inzichten worden geëxperimenteerd in het contact met het paard. Het paard reageert op situaties zoals die in het hier-en-nu zijn. Wanneer de hulpvrager zich aanpast, zal de interactie tussen paard en hulpvrager dus ook veranderen (Latella & Abrams, 2015; Parelli & Parelli, 2012; Kane, 2012; Edwards, 2012).

Projectie

Individuele paarden hebben ieder een eigen persoonlijkheid. Daarmee valt samen dat ieder paard unieke interactiepatronen meebrengt in het contact met kuddegenoten en hulpvragers. Bepaalde gedragingen van het paard kunnen projectie van gedachten en gevoelens bij de hulpvrager ontlokken. De projectie is gericht op het paard of de kudde, in plaats van op de professional. Doordat de professional niet de focus van de projectie is, kan de hulpvrager makkelijker samen met de professional reflecteren op zijn of haar beleving (Trotter, 2012; Brandt, 2013; McCormick & McCormick, 1997).

Paardondersteunde hulp- en dienstverlening

Paardondersteunde sessies ten behoeve van menselijk welzijn, persoonlijke ontwikkeling en (geestelijke) gezondheid worden in Nederland door diverse professionals aangeboden. Paardondersteunde sessies worden bijvoorbeeld als onderdeel van een aangepast onderwijsprogramma benut (e.g., Rutgers, 2017), als coachmethodiek aangeboden (paardencoaching; e.g., Knaapen, 2012; Kroesen, 2014), of als ervaringsgericht element binnen een psychotherapeutisch behandelplan benut (e.g., Kovács & Umbgrove, 2014). Daarnaast zijn er professionals die aangepaste omgangsvormen met paarden bieden, voor kinderen en volwassenen die door een beperking niet goed mee kunnen komen op een manege (Federatie Paardrijden Gehandicapten, n.d.). De manier waarop het contact tussen hulpvrager en paard wordt gefaciliteerd, verschilt per programma en per doelstelling. Zo is het mogelijk dat er alleen sprake is van contact met het paard vanaf de grond, maar ook bereden oefeningen kunnen deel uitmaken van paardondersteunde hulp- en dienstverlening. In sommige programma’s wordt bovendien de omgeving van het paard benut, bijvoorbeeld bij dagbestedingsprogramma’s waarbij hulpvragers meehelpen bij het schoonhouden van stallen en erf. Latella & Abrams (2015) omschrijven de diverse deelgebieden van paardondersteunde hulp- en dienstverlening als volgt:

Paardondersteunde psychotherapie:  interventies gericht op behandeldoelen uit een psychotherapeutisch behandelplan. De achtergrond van de (BIG-geregistreerde) zorgprofessional bepaalt aan welke doelen gewerkt kan worden en welke theoretisch gefundeerde methodieken en interventies toegepast kunnen worden. Bij paardondersteunde psychotherapie wordt uitgegaan van een weldoordacht en doelgericht behandelplan met aantoonbaar werkzame interventies. De meerwaarde van de inzet van het paard wordt gezocht in de ervaringsgerichte context waarin de (evidence-based) interventies kunnen worden aangeboden (e.g., Hallberg, 2018; Kovács & Umbgrove, 2014; Brandt, 2013; Trotter, 2012). Wanneer de expertise en bekwaamheden van de professional dit toelaten, kan er tijdens paardencoaching aan psychotherapeutische doelstellingen worden gewerkt. Paardencoaches die geen zorgprofessional zijn, kunnen overwegen hun diensten in samenwerking met een zorgprofessional aan te bieden.

Paardondersteund leren (coachen): niet-therapeutische dienstverlening gericht op ontwikkeling van vaardigheden. Persoonlijke groei en het vergroten van het zelfbewustzijn staan bij deze dienstverlening centraal. Verschillende professionals houden zich bezig met paardondersteund leren/coachen, waaronder onderwijsprofessionals, paardrijinstructeurs, horsemanship professionals en coaches (Hallberg, 2018). Dit deelgebied van paardondersteunde hulp- en dienstverlening overlapt aanzienlijk met paardencoaching zoals het in Nederland wordt aangeboden.

Paardondersteunde activiteiten, therapeutisch paardrijden, therapeutisch mennen, en therapeutisch voltigeren: activiteiten gericht op sociaal, emotioneel, fysiek en cognitief welzijn. Deze activiteiten worden ondersteund door een breed scala aan professionals, waaronder paardencoaches en gediplomeerd instructeurs, bijvoorbeeld instructeurs met een afgeronde opleiding Instructeur Paardrijden Gehandicapten (Federatie Paardrijden Gehandicapten, n.d.).

Paardondersteunde therapie: inzet van paarden en hun omgeving om aan revalidatiedoelstellingen te werken. Paardondersteunde therapie is een onderdeel van een weldoordacht en doelgericht behandelplan met aantoonbaar werkzame interventies. De interventie wordt aangeboden door een (BIG-geregistreerde) zorgprofessional, of een paardencoach in samenwerking met een zorgprofessional.

Hippotherapie: de inzet van de beweging van het paard, gericht op fysieke en/of fysiotherapeutische doelstellingen zoals motoriek en coördinatie. De interventie heeft een medisch-therapeutische focus en vraagt betrokkenheid van een zorgprofessional. Hippotherapie wordt doorgaans niet als onderdeel van paardencoaching gezien.

 Is paardondersteunde hulp- en dienstverlening, waaronder paardencoaching, evidence-based?

Over de effectiviteit van paardondersteunde sessies zijn veel positieve geluiden in de wetenschappelijke literatuur (e.g. Lee et al., 2016), maar ook enkele kritische geluiden (e.g. Anestis et al., 2014). Het is belangrijk te bedenken dat onderzoek naar paardondersteunde hulp- en dienstverlening nog in de kinderschoenen staat. Wetenschappelijk onderzoek in deze fase heeft een verkennende insteek (Lee et al., 2016). Een probleem bij veel toegepaste onderzoeksmethodieken, is dat resultaten niet met zekerheid aan de inzet van het paard toegeschreven kunnen worden. Factoren die los staan van het paard, zoals spontane verbetering of de persoonlijke aandacht van de professional, kunnen op dit moment niet uitgesloten worden als verklaring voor de successen van paardondersteunde sessies (Kendall et al., 2015). Grondig wetenschappelijk onderzoek krijgt wel steeds meer voeten in de aarde. Een voorbeeld is de onderzoekslijn van Gabriels en collega’s (2015; 2018) naar therapeutisch paardrijden voor kinderen en jongeren met autisme. Uit hun onderzoek is gebleken dat de prikkelbaarheid en hyperactiviteit afneemt en sociaal communicatief gedrag toeneemt als gevolg van therapeutisch paardrijden. Bovendien blijken de effecten op prikkelbaarheid en sociaal communicatief gedrag een half jaar na stopzetting van het therapeutisch paardrijden nog steeds meetbaar. Deze resultaten wijzen erop dat er blijvende positieve veranderingen optreden door therapeutisch paardrijden bij autisme, zelfs als het programma stopt. Onderzoek zoals dat van Gabriels en collega’s (2015; 2018) zijn hoopgevende ontwikkelingen voor de professionalisering van het werkveld van paardondersteunde hulp- en dienstverlening.

Paardencoaching evidence-based

Afbeelding 3: Is paardencoaching / paardondersteunde hulp- en dienstverlening evidence-based?

Een tweede beperking van huidig wetenschappelijk onderzoek is de grote diversiteit aan termen om paardondersteunde hulp- en dienstverlening te omschrijven. Gebruikte termen zijn doorgaans niet eenduidig gedefinieerd. Deze onduidelijkheid rondom terminologie speelt een beperkende rol in het vertalen van bestaand wetenschappelijk onderzoek naar betekenisvolle conclusies voor de praktijk. In veel onderzoek is het bijvoorbeeld onvoldoende helder hoe de bijdrage van het paard werd benut, welke methodieken werden gehanteerd en welke professionals betrokken waren bij het uitvoeren van de sessies (Hallberg, 2018).

De vraag of de inzet van paarden in hulp- en dienstverlening in het algemeen evidence-based is, is daarnaast niet te beantwoorden. Paardondersteunde werkvormen trekken een breed publiek aan professionals en hulpvragers. Generalisatie van de conclusies van één onderzoek naar de praktijk als geheel, met alle verschillende hulpvragers, doelstellingen, methodieken en professionals, is daardoor niet mogelijk (Lee et al., 2016). De vraag of een methodiek evidence-based is, gaat namelijk in op een specifieke methode voor een specifieke doelgroep. Vooralsnog is er onvoldoende onderzoek naar de combinatie methodiek-doelgroep om uitspraken te doen over de status van paardondersteunde hulp- en dienstverlening (inclusief paardencoaching; Lentini & Knox, 2015).

Samenvattend, hoewel de eerste resultaten veelbelovend zijn, is meer onderzoek nodig om tot een conclusie te komen of paardondersteunde hulp- en dienstverlening werkzaam (evidence-based) is. Deze onderzoeken moeten helderheid geven over de vraag voor welke doelgroepen en in combinatie met welke methodieken paardondersteunde sessies bijdragen aan het behalen van de doelstellingen van de hulpvrager. Vooralsnog is het onderdeel van best-practice om mensen met een zorggerichte hulpvraag te verwijzen naar de reguliere gezondheidszorg. Paardondersteunde sessies (bijvoorbeeld paardencoaching) kunnen wel als aanvulling op de reguliere behandeling worden ingezet.

Forum

Heeft u vragen? Of wilt u met andere gebruikers dit artikel over paardencoaching bespreken? Dan kunt u terecht op het forum.

Harmonious Contact en ontwikkelingen in de wetenschap

Harmonious Contact zet zich, naast haar activiteiten op het gebied van kennisdeling, ook actief in voor wetenschappelijk onderzoek naar paardondersteunde hulp- en dienstverlening (waaronder paardencoaching). Door haar inzet hoopt ze een positieve rol te kunnen spelen in de verdere professionalisering van het werkveld. Het onderzoek  kan een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de wetenschappelijke onderbouwing (evidence-base) van paardondersteunde hulp- en dienstverlening (waaronder paardencoaching). 

Wil je meer weten over de verschillende vormen van paardencoaching en/of paardondersteunde hulp- en dienstverlening vanuit een breder perspectief van dierenondersteunde interventies? Of ben je benieuwd naar wat er op dit moment in de wetenschap speelt op het gebied van dierondersteunde interventies? Kijk dan ook eens op www.iahaio.org, of werp een blik op de Nederlandstalige  IAHAIO White Paper on Animal Assisted Interventions.

 

Bronvermelding

Op de teksten en afbeeldingen van Harmonious Contact is het auteursrecht van toepassing. Het letterlijk overnemen van de artikelen en het kopiëren van afbeeldingen is niet toegestaan. U wordt wel van harte uitgenodigd de informatie uit dit artikel over paardencoaching op uw eigen website te gebruiken. Hierbij kunt u de volgende bronvermelding hanteren: Harmonious Contact (2017). Paardencoaching in de wetenschap: een introductie. Verkregen op [dag maand, jaar], van [url]

 

Referentielijst APA stijl

Anestis, M. D., Anestis, J. C., Zawilinski, L. L., Hopkins, T. A., & Lilienfeld, S. O. (2014). Equine-related treatments for mental disorders lack empirical support: A systematic review of empirical  investigations. Journal of Clinical Psychology, 70, 1115–1132.
Bachi, K., Terkel, J., & Teichman, M. (2012). Equine-facilitated psychotherapy for at-risk adolescents: The influence on self-image, self-control and trust. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 17, 298–312.
Bass, M. M., Duchowny, C. A., & Llabre, M. M. (2009). The effect of therapeutic horseback riding on social functioning in children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39, 1261–1267.
Brandt, C. (2013). Equine-Facilitated Psychotherapy as a Complementary Treatment Intervention. The Practitioner Scholar: Journal of Counseling and Professional Psychology, 2, 23-42.
Cerino, S., Cirulli, F., Chiarotti, F., & Seripa, S. (2011). Non conventional psychiatric rehabilitation in schizophrenia using therapeutic riding: The FISE multicentre Pindar project. Annali dell’Istituto  uperiore di Sanità, 47, 409–414.
Equine Assisted Growth and Learning Association. (2012). Fundamentals of EAGALA model practice: Equine Assisted Psychotherapy certification program (7th ed.). Santaquin, UT: Author.
Edwards, S.D. (2012). Treatment of Autims and Attachment with Interpersonal Equine Therapy. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.133-148). New York, NY: Routledge.
Eller, S.B. (2012). Exposed Anxiety with Equine Assisted Counseling. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.89-98). New York, NY: Routledge.
Eller, S.B. (2012). Social Skills and Communication Shaped by Equine Baseball. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.181-191). New York, NY: Routledge.
Faa-Thompson, T. (2012). Safe Touch Using Horses to Teach Sexually Abused Clients to Value Their Bodies and Themselves. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.53-58). New York, NY: Routledge.
Federatie Paardrijden Gehandicapten (n.d.). Federatie Paardrijden Gehandicapten. Verkregen op 27 februari, 2019 van //www.verenigingfpg.nl/
Gabriels, R. L., Pan, Z., Dechant, B., Agnew, J. A., Brim, N., & Mesibov, G. (2015). Randomized controlled trial of therapeutic horseback riding in children and adolescents with autism spectrum disorder. Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry, 54(7), 541-549.
Gabriels, R.L., Pan, Z., Guérin, N.A., Dechant, B. & Mesibov, G. (2018) Long-Term Effect of Therapeutic Horseback Riding in Youth With Autism Spectrum Disorder: A Randomized Trial. Frontier in Veterinary Sciences, 5, 156.
Hallberg, L. (2018) The Clinical Practice of Equine-Assisted Therapy: Including Horses in Human Healthcare. New York, NY: Routledge. Paardencoaching evidence-based
Hallberg, L. (2008). Walking the Way of the Horse: Exploring the Power of the Horse-Human Relationship. New York, NY: Universe, Inc. Paardencoaching evidence-based
Johansen, S. G., Arfwedson Wang, C. E., Binder, P.-E., & Malt, U. F. (2014). Equine-facilitated body and emotion-oriented psychotherapy designed for adolescents and adults not responding to mainstream treatment: A structured program. Journal of Psychotherapy Integration, 24(4), 323-335.
Kane, B. (2012). Out of the Starting Gate: A Practical First Approach to Equine Assisted Activities. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.151-163). New York, NY: Routledge.
Kendall, E., Maujean, A., Pepping, C.A., Downes, M., Lakhani, A., Byrne, J. & Macfarlane, K. (2015) A systematic review of the efficacy of equine-assisted interventions on psychological outcomes. European Journal of Psychotherapy & Counselling, 17(1), 57-79.
Kendall, E., Maujean, A., Pepping, A.C. &  Wright, J. J. (2014) Hypotheses about the Psychological Benefits of Horses. Explore, 10(2), 81-87. paardencoaching
Knaapen, R. (2012). Coachen met paarden: het systemisch perspectief. Amsterdam, Nederland: Boom Uitgevers. paardencoaching
Koca, T. T., & Ataseven, H. (2015). What is hippotherapy? The indications and effectiveness of hippotherapy. Northern clinics of Istanbul, 2(3), 247.
Kovács, G. & Umbgrove, I. (2014). Psychotherapie in beweging. Apeldoorn, Nederland: Maklu en Garant uitgevers.
Kroesen, I. (2014). Coachen met paardenkracht. Schijndel, Nederland: Drukkerij NPC.
Latella, D. & Abrams, B.N. (2015) The Role of the Equine in Animal-Assisted Interactions. In A.H. Fine (Ed.), Handbook on Animal-Assisted Therapy Fourth Edition (p. 115-137). San Diego, Californië: Academic Press.
Lee, P.T., Dakin, E. & McLure, M. (2016). Narrative synthesis of equine-assisted psychotherapy literature: Current knowledge and future research directions. Health & Social Care in the Community, 24(3), 225-246.
Leeuwen, B., van (2015). Levensbelang van overleven naar levensvreugde met de CREF-methode. Makkum, Nederland: Booklight.
Lentini, J.A. & Knox, M.S. (2015) Equine-Facilitated Psychotherapy With Children and Adolescents: An Update and Literature Review. Journal of Creativity in Mental Health, 10(3), 278-305.
Louhi-Lehtiö, M. (2012) EASEL: Equine-Assisted Social-Emotional Learning. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.241-251). New York, NY: Routledge.
McCormick, A. & McCormick, M. (1997). Horse Sense and Human Heart. Deerfield Beach, FL: Health Communications, Inc. paardencoaching
McCullough, L., Risley-Curtiss, C., & Rorke, J. (2015). Equine facilitated psychotherapy: A pilot study of effect on posttraumatic stress symptoms in maltreated youth. Journal Of Infant, Child & Adolescent Psychotherapy, 14(2), 158-173.
Melson, G.F. & Fine, A.H. (2015) Animals in the lives of Children. In A.H. Fine (Ed.), Handbook on Animal-Assisted Therapy Fourth Edition (p. 115-137). San Diego, Californië: Academic Press.
Notgrass, C.G. & Pettinelli, J.D. (2015). Equine-Assisted Psychotherapy: The Equine Assisted Growth and Learning Association’s Model Overview of Equine-Based Modalities. Journal of Experiential Education, 38(2), 162-174.
Ohtani N., Kitagawa K., Mikami K., Kitawaki K., Akiyama J., Fuchikami M., Uchiyama, H. & Ohta, M. (2017) Horseback Riding Improves the Ability to Cause the Appropriate Action (Go Reaction) and the Appropriate Self-control (No-Go Reaction) in Children. Frontiers in Public Health 5(8).
Parelli, P. & Parelli, L. (2012). Looking at Equine Assisted Counseling From the Horse’s Perspective. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.17-26). New York, NY: Routledge.
Rutgers, P. (2017). Help, mijn juf is een paard! Het versterken van executieve functies door ervaringsleren met paarden. Amsterdam, Nederland: Uitgeverij SWP. paardencoaching evidence-based
Trotter K.S., Chandler C.K., Goodwin-Bond D. & Casey J. (2008) A comparative study of the efficacy of group equine assisted counseling with at-risk children and adolescents. Journal of Creativity in Mental Health 3(3), 254–284.
Trotter, K.S. (2012). Equine Assisted Interventions in Mental Health. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.1-15). New York, NY: Routledge.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Westerman, P., Hargreaves, H.A., Westerman, D. & Verge, M. (2012). Improvement on Self-Efficacy and Social Skills Through Participation in Great and Small, a Therapeutic Horseback Riding Programm. In K.S. Trotter (Ed.), Harnessing the Power of Equine-Assisted Counseling: Adding Animal Assisted Therapy to Your Practice (p.219-231). New York, NY: Routledge.
White, R. & Heerwagen, J. (1998). Nature and Mental Health: Biophilia and Biophobia. In Lundberg (Ed.), The Environment and Mental Health (p. 175-192). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.
Wilson, E. O. (1984). Biophilia. Cambridge, MA: Harvard University Press.